Kapadokya Pontika Bölgesinde Kolonizasyon ve Akkültürasyon

MÖ 7.yy’da Yunanlılar Karadeniz kıyılarında koloniler kurarken, Amisos şehrini de kurup, buraya yerleşmişlerdir. Amisos, Sinope ile Trapezunt arasında en önemli limandır. Bununla ilgili yazılı kaynaklar geç devirlere ait olması nedeniyle çelişkili bilgiler içermektedir. Bir kaynağa göre ( Ps. Skymn, 956-959) şehir MÖ. 563 tarihinde Foçalılar tarafından kurulmuş, başka bir kaynakta ise ( Strab. 12.3.14 ) Amisos’un Miletliler tarafından kurulduğu iddia ediliyor. Diğer taraftan Sinope ve Heraklia Pontika Milet kolonileridir.

Yunanlılar buraya ilk defa ayak bastıklarında bu toprakları boş bulmamışlardır. Antik kaynaklar orada Suriye Kapadokyalıları veya Beyaz Suriyeliler ( Herodot – Syrokapadokier , Strabon – Lykokapadokier ) denilen yerli bir halkın oturduğunu göstermektedir. Bu halkın Suriye ile olan ilişkisini bilmiyoruz. Büyük olasılıkla 9.yy’da Suriyeden göçmüş halk olduğu düşünülmektedir. Fakat Strabon burada konuşulan dilin bütün Kapadokyada konuşulduğunu söylüyor.

Amisos, Samsun’un kuzeybatısında Toraman Tepe üzerine kurulmuş. Halk arasında Kara Samsun denilen bu yer, 1950 yıllarından beri askeri bölgedir. Bu nedenle orada detaylı arkeolojik araştırmalar yapmak mümkün değildir. 1908 yıllarında yapılan kazıların buluntuları bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde bulunuyor ve büyük bir kısmı daha yayınlanmamıştır. Amisos şehrine ait bu buluntular üzerinde yapılan araştırmalarda, şehrin kurulduğu arkaik döneme ait hiçbir arkeolojik verinin olmadığı ortaya çıktı. Son yıllarda Kara Samsun’da sürdürülen kurtarma kazıları ve sondajlar da başka bir sonuç vermedi. Bölgede bulunan 4.yy’dan kalma sikkelerin üzerindeki yazı ( EIPA ) Amisos Eiratoria‘ yı sembolize etmektedir. Amisos’ta görülebilecek kalıntılar arasında birkaç yapı kompleksinin kalıntıları, bir bizans sarnıcı ve bazı mozaiklerle bolca terrakotta ve keramik parçalar yer alır. Geriye kalan yapılar, 1950 yılından sonra askeri yerleşim nedeniyle tahrip edilmiştir.

Bu bölgede arkaik döneme ait arkeolojik malzeme şimdiye kadar yalnız Akalan’da çıkıyor. Akalan, Samsun’un 18 km güneybatısında surlarla çevrili yerli bir yerleşimdir. Akalan’ın tek girişi Doğu Kapısı’dır. Doğu kapısı 20.yy’da tamamen yıkılmıştır. Doğu kapısı ve kuzey duvarında yapılan kazılarda, surlar kısmen ortaya çıkarılmıştır. Hitit benzeri sur mimarisi, özellikle Kerkenes mimarisine çok benzemektedir. Burada Theodor Makridi, 1906 yılında kazı yapmış ve büyük kapsamda boyalı pişmiş toprak mimari levhalar ortaya çıkarmıştır. Bugün çoğu İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde bulunan bu eserler ve yine Akalan’dan çıkarılmış çok sayıda çanak çömlek parçası Yunanlı kolonistler ile yerli halk arasındaki ilişkiler açısından önemli ipuçları veriyor. Yine MÖ 5-4.yy’dan çanak çömlek buluntuları Kerkenes keramiğinin aynısı olup çok sıkı bir ilişkiyi göstermektedir.

Simalar ve kaplama levhalardan ibaret olan mimari malzeme, tipolojik ve stilistik açıdan doğu Yunan sanatına dayanıyor. Kaplama levhalarının bazılarının üzerinde Herakles’in Pholos macerasının tasvirini gösteren betimler var. Bazı teknik özellikler, mimari levhaların en az iki yapıdan çıktığını kanıtlıyor. Onlarla beraber bulunan çanak çömlek parçaları, bu Grek üslubundaki yapıların tapınak değil, ileri gelen bir yerlinin ikamet yeri olduğunu gösterir. 6.yy ortalarında yaptırılan bu konaklar, yerli halkın hellenleşmesi sürecinin en erken tanıklarıdır.

80 kadar Sima parçası bulunmuş olup, tamamen aynı ustalar tarafından yapılmıştır. Su oluğunun iki tarafında iki aslan birbirine bakmakta ve birer ayağını havaya kaldırmaktadırlar. Bu simaların birleştirilmesi sonucu, 30 m uzunluğunda bir konak olduğu ortaya çıkmaktadır. Milet ve Foça’da benzeri simalara rastlanmamıştır. Kaplama levhalarında ise Kentaur ve Herakles betimlemeleri ile az örnekte Maeander motife rastlanmıştır. Kentaur motifleri MÖ 5-4.yy’larda özellikle Assos, Lesbos ve Larissa’da çok sevilen ve rastlanan betimlemelerdir. Keramik geometrik bezemeler (MÖ.6.yy) ise Maşathöyük ve Boğazkale’de bulunan örneklere benzemekte, şekil açısından Smyrna özellikleri taşımaktadır.

MÖ 9.yy Akalan kuruluşu

MÖ 8.yy Etrafı açık yerleşim

MÖ 7.yy Yerleşimin surlarla çevrilmesi

MÖ 6.yy İki büyük ikamet yapının yapımı – Yunan miti bezemeli kaplama levhaları ile süslenmiş

Akalan’ın Amisos ile çok sıkı ilişkileri olduğu düşünülmekte, ancak şu ana kadar yapılan yüzey araştırmaları ile kanıtlanamamıştır.

Akalan’ın Pazarlı’daki Frig kale şehri ile yapısal benzerliği olmasına rağmen, terrakotta’lar arasındaki farklar çok büyük. Pazarlı’da kaplama levhalardaki bezemeler ise kendinden yaratıcı kompozisyon örnekleri göstermekte ve bunlara Yunan sanatında rastlanmamaktadır.

Bunun yanında bir yüzey araştırması sırasında Kavak yakınlarında Çirişli Tepe üzerinde bulunan kutsal yer ve oradan çıkmış, bugün British Museum’da bulunan çok sayıda (600 adetten fazla) adak pişmiş toprak figürleri bu bölgeye yerleşmiş Yunanlılar’ın yerli halkın dini inançlarına gösterdiği tutum hakkında bilgi veriyor. Adaklar arasında boğa figürlerinin çokluğu dikkat çeker. Büyük olasılıkla orada yerli halk ay tanrısına tapınıyordu. Yunanlılar, bu kutsal yeri sonradan kendi dini inançlarına göre Apollon’a ithaf etmişlerdir.

Çirişli tepedeki kutsal alan içiçe iki dairesel duvar ile ortada yer alan kült yapısı kalıntılarından oluşmaktadır. MS 1.yy’a ait bir yazıt parçasında Apollon Didymaeius ismi geçmektedir. Bulunan adak figürleri arasında çok fazla taç ve türban taşıyan erkek figürü mevcuttur. Özellikle türban başlığı Kıbrıs benzeridir. Kadın figürü adak ise yok denilecek kadar azdır. Boğa figürleri ise Samos, Kıbrıs ve Hitit benzeri figürlerdir. Boğa, tanrı kültü ile identiktir. Hititler’de Hava tanrısı, Suriyeliler’de ise Ay tanrısı bulunan motiflerde, iki sütun üzerinde yatan boğa ve üzerinde göğe bakan hilal ile betimlenen ay tanrısı, daha sonra Apollon tasvirlerinde de karşımıza baş üstünde göğe bakan hilal şekli ile karşımıza çıkmaktadır. Amisos’ta bulunan iki eski sikkede ise dağ üzerinde tasvir edilen tanrılar görülmektedir. Hititler’de rastladığımız bu betimlemeler büyük olasılıkla Bronz çağının bir yerleşimini işaret etmektedir.

Şafak ŞALLI
30 Aralık 2003 Salı

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden /  Ändern )

Google Foto

Du kommentierst mit Deinem Google-Konto. Abmelden /  Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden /  Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden /  Ändern )

Verbinde mit %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.